Het systeem is compleet vastgelopen

Crisis nummer zoveel

Het lijkt erop dat we nu in drie jaar de derde val van een kabinet meemaken. (Zelfs als ze nog een formule verzinnen om de comateuze patiënt nog een tijdje in leven te houden).

Dat het zover is gekomen, ligt niet aan de afzonderlijke partijen of de afzonderlijke politici, maar aan het feit dat ons politieke stelsel niet meer past bij de ontwikkelingen in de bevolking.

Het best kan dat geïllustreerd worden via de  uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen in de afgelopen 50 jaar. Daarbij zijn de partijen, die zetels behaalden, op een links-rechtsschaal afgezet.

Goed is te zien dat:

• de zetels uit het midden naar de flanken zijn gegaan
• er een verschuiving is van links naar rechts.

Daarbij is een extra complicatie dat de samenstelling van de Eerste Kamer in steeds grotere mate afwijkt van de uitslagen van de Tweede Kamer. (In 2019 was FVD de grootste en in 2023 BBB).

Het systeem moet anders

Toen in 1848 de revoluties uitbraken in Parijs en Berlijn, wist koning Willem II (uit lijfsbehoud) niet hoe snel hij het door Thorbecke in 1845 ontwikkelde – en toen genegeerde – democratisch stelsel moest laten implementeren.

Een systeem dat tot 20 jaar geleden goed functioneerde, doordat, zoals de grafiek laat zien, tussen de partijen in het centrum en hetzij gematigd links of gematigd rechts een duidelijke meerderheid in beide Kamers kon worden behaald.

Maar die periode is voorbij en nu zit het systeem de bestuurskracht van ons land nog vooral in de weg.

In 2013 gaf ik de Thorbeckelezing, waarin ik die situatie al beschreef en aangaf dat net zoals in 1845 een nieuw systeem nodig was. Maar dat door Thorbecke ontwikkelde systeem werd pas ingevoerd toen de dreiging voor de koning (en de elite) van de revolutie te groot werd.

Ik beschreef een nieuw systeem met als kenmerken:

• De premier wordt rechtstreeks gekozen en stelt zijn regering samen.
• De Eerste Kamer wordt afgeschaft
• Als de voorstellen van de regering door de Kamer worden aangenomen, kan via een correctief referendum de bevolking dat tegenhouden.

Omdat een grondwetswijziging noodzakelijk is en dus ook twee derde meerderheden in beide kamers zal – zonder de dreiging van een grote revolutie – er niets structureels aan ons systeem veranderen.

Het kan wel anders

Al vaker heb ik aangegeven dat ook zonder grondwetswijziging de aanpak in Den Haag anders kan en daardoor het wel mogelijk is een slagvaardig bestuur te maken en niet regelmatig in het drijfzand of modder vast te lopen. (Lees het hier terug).

Aan de hand van de huidige samenstelling van de Tweede Kamer zal ik die aanpak uitwerken:

• De grootste partij levert de premier: Rob Jetten
• Alle partijen met meer dan 5% van de stemmen komen in de regering (dus D66, PVV, PRO, CDA en JA21).
• Via een bepaalde verdeelsleutel worden de ministeries verdeeld.
• Op een ministerie komt een minister en staatssecretaris van dezelfde partij.
• Die proberen met hun wetten/voorstellen een meerderheid in de Kamer te krijgen. Lukt dat niet dan kan via een eenvoudig raadgevend referendum de Kamer overruled worden. (Daarmee wordt draagvlak onder de bevolking de belangrijkste component bij de besluitvorming in de Kamer).
• De partijen in de regering hebben met elkaar afgesproken de uitslag van zo’n referendum te respecteren.
• Ook is het mogelijk dat  er een correctief referendum komt als de Kamer wel een voorstel van de regering heeft aangenomen.

Om nu al hiermee te kunnen werken, hebben beide vormen van een referendum slechts een raadgevende status.  Via hedendaagse technologie is het makkelijk te organiseren. Wel zijn er stevige eisen die aan de uitslag worden gesteld.

• Het advies is alleen of men wil dat het voorstel van de regering, dat de Kamer heeft afgewezen, alsnog wordt aangenomen. (positief correctief referendum)
• Of het advies is dat men alsnog wil dat het voorstel van de regering, dat de Kamer heeft aangenomen, wordt afgewezen. (negatief correctief referendum)

In beide varianten is het alleen maar nodig dat respectievelijk de voorstanders of de tegenstanders hun stem uitbrengen.

Bij de laatste verkiezingen zijn er ruim 10 miljoen geldige stemmen uitgebracht.  Bij het positief correctief referendum hoeven alleen de mensen te stemmen die alsnog willen dat het voorstel wordt aangenomen.  Als er dan de helft plus 1 van de opkomst uit 2025 (dus ruim 5 miljoen) mensen vóór zijn, wordt de Kamer overruled en het voorstel van de minister aangenomen.

Bij het negatief correctief referendum is het andersom. Dan hoeven alleen de mensen te stemmen, die willen dat het aangenomen voorstel alsnog wordt afgewezen. En ook daar moet dan de helft plus 1 van de opkomst uit 2025 tegen zijn (ruim 5 miljoen), om het voorstel af te wijzen.

Dit negatief correctief referendum wordt alleen gehouden als minstens 10% van de opgekomen kiezers uit 2025 dat wil  (dus ruim 1 miljoen)

Het stemmen kan digitaal verlopen, met op nog een paar plekken ook een fysieke stembus.

Als bezwaar tegen dit voorstel wordt vaak opgeworpen dat we dan zo vaak een referendum hebben.  Ik verwacht dat juist niet. Want als het voorstel van de minister in de Kamer wordt behandeld, weet iedereen wat ongeveer de bevolking wil. En zal bij de onderhandelingen die kennis een belangrijke rol spelen. Als er geen meerderheid onder de bevolking is, zal de minister meer naar de Kamer luisteren en is de kans dat er dan toch een referendum komt heel klein. Als er wel een duidelijke meerderheid onder de bevolking is, zal de Kamer bescheidener zijn in zijn opstelling, omdat men weet dat ze overruled kunnen worden door de bevolking.

Het resultaat zal zijn dat de besluitvorming in Den Haag zich meer zal richten op draagvlak onder de bevolking, dan zoals het nu het geval is. Plus dat een kabinet gewoon kan blijven regeren, ook als er voorstellen niet door de Kamer worden aangenomen.

Maar blijven doormodderen zoals we het nu eigenlijk al jaren doen, is slecht voor het land, is slecht voor de politiek en zal uiteindelijk ook tot grote ongelukken leiden.