Onderbouwing Corona-enquête #7 — Losgeslagen modelleur

Losgeslagen modelleur

De modellering van prof. Wallinga speelde een grote rol bij de adviezen van het OMT en de besluitvorming van de regering. Daarin werd berekend wat men kon verwachten aan veranderingen in de besmettingscijfers als bepaalde maatregelen wel of niet werden genomen.

Maar de eerste vraag is natuurlijk al wat die modellen waard waren als ervan werd uitgegaan dat de verspreiding via grote druppels plaatsvond en niet via aerosolen.

Het antwoord is dat die modellen van RIVM en Wallinga over een schijnwerkelijkheid gingen, en dat het beleid dat erop werd gebaseerd volledig op drijfzand berustte.

In een van mijn artikelen vergeleek ik het met hoe ik als jongetje van vijf naast mijn vader in de auto zat, met een plastic stuurtje dat aan het dashboard vastzat. Ik had het gevoel dat ik de auto bestuurde als ik aan het stuur draaide en iets met de versnellingspook deed — maar dat was natuurlijk alleen in mijn hoofd zo. In werkelijkheid deed ik met mijn stuurtje niets en reed mijn vader.

Dieptepunt

Het hoogtepunt — of eigenlijk dieptepunt — van het werken met die modellen was hoe wij als enig Europese land in de omikron-lockdown terechtkwamen, op 19 december 2021.

Rond eind november kwamen uit de regio Gauteng in Zuid-Afrika berichten dat er een nieuwe variant was opgedoken, omikron genaamd, die enerzijds veel besmettelijker was dan de vorige versies, maar — zo meldden de artsen uit Johannesburg en Pretoria — veel minder ziekmakend was.

Ik heb begin december 2021 naar diverse podcasts geluisterd met deze artsen over de situatie daar.

Wallinga maakte zijn nieuwe model rond half december mét de veel hogere besmettingscijfers van omikron, maar hield daarin vast aan de ziekmakendheid van de vorige versie.

Daarmee kwam hij tot de voorspelling dat, zelfs ná een lockdown, eind januari 1.850 mensen op de ic’s zouden liggen — bijna tweemaal de capaciteit. En als het tegenviel zelfs nog veel meer. Dat was bovendien de middenpositie van zijn voorspelling; het worstcasescenario was zelfs 3.200.

Diverse OMT-leden hadden die voorspelling gekregen, en vanaf 10 december verschenen in de media hun alarmerende geluiden. Ik heb toen nog op 18 december 2021 een artikel geplaatst met de titel “Op weg naar een paniek-lockdown”.

Maar toch werd op 19 december 2021 de nieuwe lockdown ingevoerd, en mochten de leerlingen ook de laatste vier dagen voor de kerstvakantie niet naar school. Dat was doorgaans een periode waarin op school een bijzondere bijeenkomst voor de leerlingen werd gehouden (ook op die van mijn 12-jarige dochter, die in groep 8 zat). Ook die ging dus niet door — net als het jaar ervoor, bij de tweede lockdown.

Besef dat de cijfers op de ic’s vanaf half december juist gunstiger werden, en dat de bezetting toen (rond de 600) nog niet op het maximum was. Men had de tijd om nog één à twee weken af te wachten om meer te weten te komen.

Maar Nederland ging als enige dicht voor het aanstormende omikron. En zelfs na drie weken in deze onzinnige lockdown verscheen een van de deskundigen in de media om te zeggen dat we de voorgenomen lockdownperiode toch echt moesten afmaken en niet voortijdig konden beëindigen.

Hierboven treft u de voorspelling van het model van prof. Wallinga aan die ons de lockdown in heeft gebracht. (En dit was niet het meest negatieve scenario, zoals hij bij zijn verhoor stelde; het meest negatieve is het bovenste gedeelte van het lichtblauwe gebied.)

Op de grafiek ziet u de werkelijke ic-cijfers in het rood: een factor 8 kleiner dan het model van prof. Wallinga had berekend.

(Ook in Groot-Brittannië waren de collega’s van prof. Wallinga tot een vergelijkbare aanpak gekomen. Maar de regering-Johnson besloot niet tot een lockdown over te gaan.)

En besef dat het al eind december 2021 duidelijk was dat het model veel te pessimistisch was, maar dat had geen gevolgen voor de maatregelen. Pas eind februari 2022 werden de laatste maatregelen, zoals de QR-code, beëindigd.

“To add insult to injury”, zoals de Amerikanen zeggen: op 10 februari 2022 meldde de Zuid-Afrikaanse arts dr. Angelique Coetzee — een van de eersten die omikron klinisch herkende — dat zij onder druk was gezet om omikron niet als “mild” te typeren. Volgens haar kwam die druk mede van wetenschappers uit onder meer Nederland en het Verenigd Koninkrijk.

Relevante studies in relatie tot dit hoofdstuk:

1. Jewell NP, Lewnard JA, Jewell BL, “Predictive Mathematical Models of the COVID-19 Pandemic: Underlying Principles and Value of Projections”, JAMA, 2020, https://doi.org/10.1001/jama.2020.6585
   Korte samenvatting: Dit artikel legt uit dat epidemiologische modellen geen voorspellingen in gewone zin zijn, maar conditionele projecties: “als deze aannames kloppen, dan volgt dit scenario”. De waarde van zulke modellen hangt dus volledig af van de juistheid van de aannames.
2. Ioannidis JPA, Cripps S, Tanner MA, “Forecasting for COVID-19 has failed”, International Journal of Forecasting, 2022, https://doi.org/10.1016/j.ijforecast.2020.08.004
   Korte samenvatting: De auteurs analyseren waarom veel COVID-19-voorspellingen slecht presteerden. Zij wijzen op grote onzekerheid, snel veranderend gedrag, onvolledige data en foutgevoelige aannames.
3. Overton CE, Stage HB, Ahmad S, Curran-Sebastian J, Dark P, Das R, Fearon E, Felton T, Fyles M, Gent N, Hall I, House T, Lewkowicz H, Pang X, Pellis L, Sawko R, Ustianowski A, Vekaria B, Webb L, “Using statistics and mathematical modelling to understand infectious disease outbreaks: COVID-19 as an example”, Infectious Disease Modelling, 2020, https://doi.org/10.1016/j.idm.2020.06.008
   Korte samenvatting: Dit overzichtsartikel beschrijft hoe modellering bij COVID-19 afhankelijk is van datakwaliteit, parameterkeuzes, aannames over transmissie en aannames over gedrag. Het onderstreept dat modellen nuttig kunnen zijn, maar alleen als onzekerheden en beperkingen expliciet worden meegenomen.
4. Viana R, Moyo S, Amoako DG, Tegally H, Scheepers C, Althaus CL e.a., “Rapid epidemic expansion of the SARS-CoV-2 Omicron variant in southern Africa”, Nature, 2022, https://doi.org/10.1038/s41586-022-04411-y
   Korte samenvatting: Deze studie beschrijft de snelle opkomst en verspreiding van omikron in zuidelijk Afrika, met name in Gauteng. De auteurs laten zien dat omikron zich zeer snel uitbreidde en een sterke groeivoorsprong had op eerdere varianten.
5. Abdullah F, Myers J, Basu D, Tintinger G, Ueckermann V, Mathebula M e.a., “Decreased severity of disease during the first global omicron variant COVID-19 outbreak in a large hospital in Tshwane, South Africa”, International Journal of Infectious Diseases, 2022, https://doi.org/10.1016/j.ijid.2021.12.357
   Korte samenvatting: Deze studie uit Tshwane, Zuid-Afrika, liet tijdens de eerste omikrongolf een duidelijk milder ziekenhuisbeeld zien dan bij eerdere golven. Patiënten hadden minder vaak zuurstof nodig, lagen korter in het ziekenhuis en overleden minder vaak.
6. Wolter N, Jassat W, Walaza S, Welch R, Moultrie H, Groome M e.a., “Early assessment of the clinical severity of the SARS-CoV-2 Omicron variant in South Africa: a data linkage study”, The Lancet, 2022, https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)00017-4
   Korte samenvatting: Deze Zuid-Afrikaanse datakoppelingsstudie vond dat omikroninfecties gepaard gingen met een lagere kans op ernstige ziekte dan eerdere varianten, waaronder delta. De auteurs maken daarbij onderscheid tussen intrinsieke lagere ernst en bescherming door eerdere infectie of vaccinatie.
7. Nyberg T, Ferguson NM, Nash SG, Webster HH, Flaxman S, Andrews N e.a., “Comparative analysis of the risks of hospitalisation and death associated with SARS-CoV-2 Omicron (B.1.1.529) and Delta (B.1.617.2) variants in England: a cohort study”, The Lancet, 2022, https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)00462-7
   Korte samenvatting: Deze Engelse cohortstudie vergeleek omikron met delta en vond een aanzienlijk lager risico op ziekenhuisopname en overlijden bij omikron. De uitkomsten werden uitgesplitst naar leeftijd, vaccinatiestatus en eerdere infectie
8. Lewnard JA, Hong VX, Patel MM, Kahn R, Lipsitch M, Tartof SY, “Clinical outcomes associated with SARS-CoV-2 Omicron (B.1.1.529) variant and BA.1/BA.1.1 or BA.2 subvariant infection in Southern California”, Nature Medicine, 2022, https://doi.org/10.1038/s41591-022-01887-z
   Korte samenvatting: Deze studie uit Zuid-Californië vond bij omikron een duidelijk lager risico op ziekenhuisopname, IC-opname, mechanische beademing en overlijden dan bij delta. Daarmee ondersteunt zij de bredere internationale conclusie dat omikron weliswaar veel besmettelijker was, maar per infectie veel minder ziekmakend.
   
   Naar de conclusies
   

   …of lees/download de hele nota (PDF):