De genegeerde oorzaak van de electorale aardverschuivingen

Reactie De Volkskrant

De uitslag van de lokale verkiezingen in Engeland (zie dit artikel) bevestigt een electoraal patroon dat we inmiddels in een groot aantal Europese landen zien, ook in Nederland.

Opmerkelijk was dat dit patroon nu — eindelijk — ook door de Volkskrant wordt herkend, zoals bleek uit het hoofdcommentaar van gisteren. Daarin stond:

“Sindsdien is de brede middenklasse, de ruggengraat van de middenpartijen, uit elkaar gevallen in grofweg twee groepen.
Door de stijging van het onderwijsniveau ontwikkelde zich een hoogopgeleide, merendeels stedelijke middenklasse met een kosmopolitisch en individualistisch wereldbeeld.
Daartegenover staat een conservatieve, doorgaans wat lager opgeleide middenklasse met een nationalistische visie en een sterke hunkering naar geborgenheid en de eigen groep. Zij voelt zich sociaal-economisch, maar vooral ook cultureel achtergesteld.
Beide groepen voeren een niet-aflatende cultuurstrijd over migratie, gender en klimaat. Eigenlijk over alles, van elektrische auto tot gehaktbal.”

Op zichzelf is dit een juiste analyse. Maar één belangrijk element ontbreekt: in vrijwel alle landen is de eerste groep duidelijk kleiner dan de tweede. Dat blijkt uit verkiezingen in Nederland, maar ook uit die verkiezingsuitslag in Engeland en uit de electorale ontwikkelingen in Duitsland.

Dat is vooral relevant wanneer we het laatste deel van het commentaar erbij nemen:

“Centrumpolitici moeten zoeken naar nieuwe manieren om weer brede groepen kiezers aan te trekken. Of naar nieuwe manieren om doeltreffend te regeren, bijvoorbeeld met een minderheidskabinet. Dat is allemaal verre van eenvoudig.
Tot nu toe is niemand er werkelijk in geslaagd deze code te kraken, met uitzondering wellicht van de Scandinavische minderheidsregeringen.”

De olifant in de kamer

De olifant in de kamer — of beter gezegd: in de Volkskrant — is wat er met name voor heeft gezorgd dat een groot deel van de kiezers uit de lagere middenklasse, zoals de Volkskrant die noemt, vroeger links stemde en daarmee is gestopt. Een belangrijke oorzaak ligt in de manier waarop linkse partijen zijn omgegaan met onderwerpen als asiel, immigratie en integratie.

Misschien is het verloop van de SP daarvan wel het duidelijkste voorbeeld. Die partij behaalde in 2006 nog 16 procent van de stemmen, maar raakte in een glijvlucht en haalde in 2025 nog maar 2 procent. Ook de PvdA maakte een vergelijkbare neergang door en inmiddels is PRO beduidend kleiner dan de PvdA tot en met 2012 is geweest.

Uit het onderzoek dat via Peil.nl is gehouden direct na de stemming in de Eerste Kamer over de asielwetten, is goed te zien hoe groot de verschillen in opvattingen zijn tussen de kiezers van de verschillende partijen.

Dit betreft dus de opvattingen van de kiezers. Daarbij valt op dat alleen de kiezers van PRO een duidelijk andere positie innemen dan de meerderheid van de Nederlanders. Maar als we kijken naar het beleid en het stemgedrag van D66 rond asiel en migratie, dan wordt duidelijk dat veel machthebbers — inclusief de Raad van State — vooral vanuit dit minderheidsstandpunt redeneren.

Dat zal, zowel in Nederland als in andere Europese landen, een voedingsbodem blijven voor gunstige verkiezingsuitslagen aan de rechterkant van het politieke spectrum. Er kunnen verschuivingen ontstaan tussen partijen op die rechtervleugel, en ook nieuwe partijen kunnen zich aandienen. Maar de centrumpartijen zullen hun sterke positie uit het verleden niet zomaar terugwinnen.

Uitsluiting werkt contraproductief

Wat dit proces nog ingewikkelder maakt, is dat midden- en linkse partijen zich sterk verzetten tegen deelname van vertegenwoordigers van PVV en FVD aan bestuurlijke coalities, zelfs wanneer zo’n partij bij verkiezingen de grootste is geworden.

Ik ga hier niet in op de argumenten die daarbij worden gebruikt. Maar zeker is dat deze houding de groei van die partijen eerder zal bevorderen dan afremmen. Kiezers van die partijen, die zich toch al niet gehoord voelen, worden daardoor juist bevestigd in dat gevoel.

Zonder dat zij het blijkbaar beseffen, zijn degenen die zich afzetten tegen partijen als PVV en FVD — die samen op dit moment wel goed zijn voor ongeveer een kwart van de Nederlandse kiezers — en daarbij de facto een cordon sanitaire hebben ingesteld, zelf een aanjager van het verder uit elkaar trekken van de politieke vleugels in Nederland.

Ik vrees bovendien dat, als zich een financieel-economische crisis gaat voltrekken — en die kans acht ik aanzienlijk door een combinatie van veranderende machtsverhoudingen tussen landen en de snelle ontwikkelingen op het gebied van AI — het politieke systeem nog sneller zal instorten dan het nu al in slow motion lijkt te doen.